16 oktober 2026

Naar eerlijke taaltoetsing 

Dit artikel van Chela Lemmens en Samir Achbab verscheen eerder in het herfstnummer van Les, het vakblad voor NT2-docenten.

Een taalniveau lijkt iets neutraals. Je beheerst het of nog niet. In de inburgering in Nederland is taalniveau echter allang niet uitsluitend leerdoel meer, maar ook een sleutel tot rechten. Wie het inburgeringsexamen niet op tijd haalt, riskeert een boete. Wie niet aan de taaleis voldoet, komt niet in aanmerking voor naturalisatie. Wie onvoldoende taalvaardig wordt bevonden, kan gekort worden op de uitkering. Onder de noemer van objectieve toetsing verbindt de overheid taalbeheersing aan verblijfsrecht, burgerschap en bestaanszekerheid, en maakt daarmee van taalverwerving een instrument van disciplinering in plaats van een proces van leren. Stichting Civic ageert hiertegen én stelt alternatieven voor. 

Tegelijkertijd weten NT2-docenten en taalbegeleiders als geen ander dat taalverwerving zich op heel veel verschillende plekken en manieren voltrekt: in de pauze aan de keukentafel, via YouTube-filmpjes, in het Taalcafé. Wie dagelijks werkt met mensen die Nederlands leren, ziet hoe groot de afstand kan zijn tussen wat een gestandaardiseerde toets meet en wat iemand werkelijk kan en doet in de taal. Toch lijkt het beleidsdebat over toetsing zelden een gesprek te zijn met het onderwijsveld. Het is eerder een gesprek over leerders, gestuurd door juridische en politieke logica, dat weinig ruimte overlaat voor wat er in de klas of daarbuiten daadwerkelijk gebeurt. 

Toetsing als sleutel tot rechten

Het huidige toetsbeleid is niet van de ene op de andere dag ontstaan. Het is het resultaat van een gestage ophoging van eisen die bij elke nieuwe wet strenger werden (Groenendijk et al., 2021)1. Een beweging die moeilijk te verklaren is vanuit bewijs over wat werkt, maar goed te begrijpen is als politieke uitdrukking van een steeds harder wordend integratiediscours. Elke verandering en aanpassing van het inburgeringsbeleid presenteerde zichzelf als technische aanscherping. Samen vormen ze een fundamentele verschuiving: van inburgering als ondersteuningsproces naar inburgering als toelatingsprocedure.

In de Wet inburgering 2021 is taalniveau verbonden aan een hele reeks consequenties die weinig meer met taalverwerving zelf te maken lijken te hebben. Wie het examen niet op tijd haalt, kan een boete krijgen. Nederland is daarmee het enige Europese land dat het niet tijdig slagen voor een inburgeringsexamen straft. Het coalitieakkoord 2026-2030 verbindt naturalisatie aan een taaltoets op B1-niveau2. Burgerschap wordt zo feitelijk een beloning voor een taalprestatie in plaats van een recht om hier te zijn. Ook de koppeling tussen taalvaardigheid en bijstand wordt steeds harder aangehaald. Gemeenten voeren de taaleis in de bijstand nauwelijks uit, en minister Aartsen (Werk en Participatie, VVD) wil daar verandering in brengen: wie de taaleis niet handhaaft, riskeert minder Rijksbudget voor bijstandsuitkeringen3. Zo raakt taalniveau ook de bestaanszekerheid van mensen die al in Nederland werken en wonen. De logica is steeds dezelfde: taal als voorwaarde voor toegang, niet als middel voor ontwikkeling. 

Een wantrouwend systeem

Wat al deze maatregelen gemeen hebben, is de basisaanname waarop ze berusten. Namelijk dat nieuwkomers zonder externe druk niet zullen inburgeren. Het systeem is niet gebouwd op vertrouwen in goede wil, maar op wantrouwen. De negen boetemomenten, de koppeling aan uitkering en verblijfsrecht, ze zijn alle uitdrukking van dezelfde logica4. Wat daarbij buiten beeld blijft, is dat zowel de Tussenevaluatie Wi2021 als de Algemene Rekenkamer laten zien dat inburgeraars over het algemeen gemotiveerd zijn en willen meedoen. De obstakels die ze tegenhouden zijn zelden een gebrek aan motivatie, maar structurele drempels zoals de lange wachttijden, geen passend aanbod, combinatie van zorgtaken en werk, psychosociale gezondheidsklachten en analfabetisme in de moedertaal5. Een stelsel dat wantrouwen als vertrekpunt neemt, ziet die drempels niet, en maakt ze daarmee ook niet kleiner. 

Keren-arrest

Het Hof van Justitie van de EU zette in het Keren-arrest (4 februari 2025) vraagtekens bij deze koppeling met boetes en leningen voor de inburgering. Het Hof oordeelde dat het systematisch terugvorderen van inburgeringsleningen en het opleggen van boetes aan statushouders die buiten hun schuld niet aan de inburgeringsplicht konden voldoen, in strijd is met de Kwalificatierichtlijn6. Artikel 34 van die richtlijn stelt namelijk dat inburgeringsbeleid integratie moet vergemakkelijken, niet straffen. Advocaat Eva Bezem, die de zaak voor het Hof voerde, vat de kernvraag treffend samen: je kunt een inburgeringsplicht hebben, maar je moet dan wel naar de persoon zelf kijken7. Een slaagplicht legt soms iets op wat mensen, om wat voor reden dan ook, gewoon niet kunnen (op dat moment). Ondanks deze uitspraak van het Europese Hof houdt de Nederlandse wetgever vast aan het idee van een ‘stok achter de deur’ met boetes, een teken dat normatieve aannames over wantrouwen zwaarder wegen dan rechtsstatelijke grenzen.

Wat toetstheorie ons leert

In het debat over inburgeringstoetsing gaat de discussie vrijwel altijd over technische kwaliteit: meet de toets wat hij beoogt te meten, is hij vrij van vooringenomenheid, wordt hij voor iedereen gelijk afgenomen? Dat zijn relevante vragen, maar ze laten de belangrijkste vraag onbeantwoord: is het eigenlijk rechtvaardig om de uitkomst van een taaltoets te verbinden aan verblijfsrecht, burgerschap of inkomen? Een toets kan technisch gezien redelijk in orde zijn, en tegelijk onrechtvaardig zijn in de manier waarop hij wordt ingezet. Die tweede vraag wordt in het Nederlandse inburgeringsdebat nauwelijks gesteld.

Het gevolg is een toets die belangrijke beslissingen over mensenlevens neemt, zonder dat het ontwerp daarop is toegesneden. De vraag is dus niet of de toets foutloos werd afgenomen, maar of het gerechtvaardigd is om zo’n toets met die specifieke aannames over wie wel en niet hoort te bewijzen ‘ingeburgerd’ te zijn, te verbinden aan iemands toekomst in Nederland. Taaltoetsing is geen neutraal meetinstrument dat toevallig ook gevolgen heeft. De gevolgen zoals boetes, uitsluiting van naturalisatie, korting op inkomen, zijn medebepalend voor wat een toets is. Zolang dat besef ontbreekt in het ontwerp van de inburgeringstoetsing, blijft de vraag onbeantwoord of we eigenlijk wel meten wat we beweren te meten, of vooral een mechanisme van uitsluiting in stand houden.

Wat dan wel?

Vanuit Stichting Civic pleiten we niet voor het afschaffen van toetsing. Taalontwikkeling volgen is waardevol voor de leerder zelf, voor wie begeleidt en voor de samenleving. Maar dan moet toetsing wel worden losgekoppeld van sancties en worden vormgegeven rond groei, niet rond een eenmalig oordeel. Een eerste stap is het loslaten van de uniforme, hoge lat. Onderzoek laat zien dat een B1-norm met beperkte vrijstellingsmogelijkheden leidt tot lagere naturalisatieratio’s en vooral mensen met beperkte schoolervaring en mensen met psychosociale gezondheidsklachten uitsluit (Van Oers, 2013)8. Bovendien is die norm gebaseerd op aannames over wat ‘standaard’ taalgebruik is, aannames die voorbijgaan aan de meertalige realiteit van veel nieuwkomers en aan de grote variatie in hoe mensen functioneel communiceren in het dagelijks leven.

Voor wie vooral op de werkvloer functioneert, is gerichte vaktaalvaardigheid relevanter dan een schriftelijk examen. Voor wie zorgtaken combineert met taalonderwijs, is voortgang over tijd een eerlijker maatstaf dan een vaste momentopname. Een tweede stap is daarom het serieuzer nemen van mondelinge, contextuele evaluatie. Basma (22) zat in Irak op school toen ze in 2023 naar Nederland kwam voor gezinshereniging. Ze begon haar inburgeringstraject via de Onderwijsroute en omschrijft wat er misgaat: op school werd weinig gesproken, en bij sommige onderdelen kreeg ze voornamelijk les via de computer9. “Dan leer je de taal niet echt. Je kunt gewoon gokken,” zegt ze. En dat geldt ook voor de toets zelf. Het Taalcafé bij BOOST, een Amsterdamse ontmoetingsplek waar nieuwkomers en stadgenoten samen de taal oefenen, bood wat een schriftelijke toets niet kan: taal zoals die werkelijk wordt gebruikt, in een gesprek. Methoden die zwaarder leunen op gesprek en observatie van het taalgebruik in de praktijk sluiten beter aan bij hoe taal daadwerkelijk wordt verworven en bij wat een toets zou moeten meten.

Een derde stap is erkennen dat zelfredzaamheid en taalniveau twee verschillende dingen zijn en ze niet langer in elkaar te laten overlopen. Wanneer programma’s gericht op financiële zelfstandigheid taalvaardigheid meewegen, wordt onduidelijk wat er precies wordt beoordeeld. Evaluatie zou per doel apart vormgegeven moeten worden, in plaats van als allesomvattend oordeel over iemands ‘leerbaarheid en taalniveau’. Daarbij hoort ook meer aandacht voor wat taalverwerving mensen kan geven, naast wat het van hen vraagt. Bij de Schrijfprijs NT2 worden inzendingen van taalleerders niet beoordeeld op foutloosheid, maar op originaliteit, stem en zeggingskracht10. De winnende teksten zijn vaak geen foutloos proza. Ze zijn levendig, eigenzinnig en herkenbaar menselijk. Wie schrijft om iets te zeggen, leert anders dan wie schrijft om een toets te halen.

Meertaligheid en verschillende routes

Wat in dit alles soms onderbelicht blijft, is dat vrijwel iedereen die naar Nederland komt uiteindelijk Nederlands wil leren. Het verschil zit in de route en het tempo. Sommigen willen eerst landen voordat ze aan taal beginnen; anderen willen juist meteen aan het werk en leren de taal al doende. Weer anderen geven de voorkeur aan vaktaal boven algemene taalvaardigheid, terwijl er ook mensen zijn die zelf het hoogst haalbare niveau nastreven. Al die vormen zijn er, en al die vormen zijn legitiem.

Daarbij is meertaligheid geen obstakel voor verbondenheid, maar kan het juist een kracht zijn. Zoals Amsterdams gemeenteraadslid Milka Yemane het verwoordt: ‘burgerschap zou niet afhankelijk moeten zijn van taalniveau, want taal is een middel, geen doel’11. De eigen moedertaal kan functioneel worden ingezet tijdens het leren van het Nederlands, zonder dat dit ten koste gaat van de motivatie om Nederlands te leren. Integendeel, het kan juist de basis zijn van waaruit iemand zich durft te uiten.

Verbondenheid

Het is wat Julian, die in 2012 vanuit Colombia naar Nederland kwam om te studeren, ook beschrijft over zijn eigen taalverwerving: hij leerde Nederlands niet via een cursus, maar door dagelijks contact, en vond het op latere leeftijd vreemd dat hij, na tien jaar wonen, werken en vrienden maken, ineens moest bewijzen dat hij ‘ingeburgerd’ was. Voor Julian is inburgering nooit een individueel proces geweest, maar een uitwisseling met de samenleving12. 

Recent promotieonderzoek van Kaatje Dalderop (2025) over tweedetaalverwerving bij volwassen migranten met beperkte schoolervaring onderstreept dit mechanisme13. Haar onderzoek laat zien dat taalverwerving niet alleen draait om lesmethodes of toetsresultaten, maar in sterke mate afhankelijk is van sociale verbondenheid en betekenisvol contact. Mensen leren een taal beter wanneer zij daadwerkelijk kunnen deelnemen aan sociale interacties en zich onderdeel voelen van een gemeenschap. Juist daar wringt het in het huidige stelsel. Toetsing en boetes vertrekken vaak vanuit een eenrichtingsproces: de nieuwkomer moet bewijzen, de samenleving controleert. Verbondenheid werkt anders: het vraagt om een ontvangende samenleving die ruimte maakt om erbij te horen, om mee te luisteren, mee te eten en mee te lachen en die erkent dat het een wederkerig proces is.

Dit artikel is gepubliceerd in Tijdschrift Les, Inhoudsopgave jaargang 44, nummer 239, 2026. Zie www.tijdschriftles.nl voor meer informatie over Tijdschrift Les.

Noten

  1. Groenendijk, C. A., De Hart, B., & Van Oers, R. (2021). Lessen van 25 jaar inburgering in Nederland. Nederlands Juristenblad, 33, 2729. ↩︎
  2. Kabinetsformatie. (2026). Aan de slag – Coalitieakkoord 2026-2030.  ↩︎
  3. Binnenlands Bestuur. (2026, 10 juni). Minister wil gemeenten die taaleis niet handhaven korten. https://www.binnenlandsbestuur.nl/sociaal/minister-wil-gemeenten-die-taaleis-niet-handhaven-korten. ↩︎
  4. Stichting Civic. (2025). De nieuwe inburgering: een hindernisbaan van sancties?  ↩︎
  5. Algemene Rekenkamer. (2026, januari). Onbenut potentieel: Gebrek aan resultaten taalverwerving en arbeidsparticipatie bij inburgering (pp. 35–42). https://www.rekenkamer.nl/documenten/2026/01/28/onbenut-potentieel—gebrek-aan-resultaten-taalverwerving-en-arbeidsparticipatie-bij-inburgering; Regioplan. (2026, januari). Tussenevaluatie Wet inburgering 2021 (pp. 11–12). https://www.regioplan.nl/actueel/tussenevaluatie-wet-inburgering-2021/. ↩︎
  6. Hof van Justitie van de Europese Unie. (4 februari 2025). Arrest (ECLI:EU:C:2025:52). ↩︎
  7. Stichting Civic. (2025). Eva Bezem: “Voor mij zijn mensenrechten geen abstracte idealen, maar dagelijkse realiteit”. https://stichtingcivic.nl/eva-bezem-voor-mij-zijn-mensenrechten-geen-abstracte-idealen-maar-dagelijkse-realiteit/.  ↩︎
  8. Van Oers, R. (2013). Deserving citizenship: Citizenship tests in Germany, the Netherlands and the United Kingdom. Martinus Nijhoff Publishers. Van Oers, R. (2021). Deserving citizenship in Germany and The Netherlands. Ethnicities, 21(2), 271–288. ↩︎
  9. Stichting Civic. (2025). Basma: “Ik wil blijven leren tot ik mijn droom bereik”.  ↩︎
  10. Schrijfprijs NT2. (z.d.). Schrijfprijs NT2. http://www.schrijfprijsnt2.org. ↩︎
  11. Stichting Civic. (2025). Milka Yemane: “Inburgering is geen one-size-fits-all”.  ↩︎
  12. Stichting Civic. (2025). Julian: “Wat zou er gebeuren als we inburgering zien als uitwisseling, in plaats van als verplichting?” https://stichtingcivic.nl/julian-wat-zou-er-gebeuren-als-we-inburgering-zien-als-uitwisseling-in-plaats-van-als-verplichting/.  ↩︎
  13. Dalderop, K. (2025). Connectedness is key: Language learning strategies in adult second language & literacy education (Doctoral dissertation). LOT Publications. ↩︎

Deel dit

Lees ook