Annemarie Nuwenhoud: “De behoefte aan contact gaat vooraf aan taalverwerving.”

Chela Lemmens en Samir Achbab

In gesprek met Annemarie Nuwenhoud over NT2-onderwijs, geletterdheid en taal, sociale rechtvaardigheid en het inburgeringsbeleid.

Annemarie is afdelingshoofd bij VU-NT2 en gespecialiseerd in alfabetisering en de Z-route. In dit gesprek vertelt ze over haar achtergrond, haar visie op taalverwerving en sociale rechtvaardigheid, en haar positie binnen het huidige inburgeringsbeleid.

Keuze voor Alfa NT2

Op de middelbare school las Annemarie veel en graag. “Toen ben ik Nederlands gaan studeren in Amsterdam. Ik dacht eigenlijk dat ik iets met letterkunde wilde gaan doen.” “Als student leefde ik ineens met veel migranten om me heen. Op de universiteit was ik bezig met Neerlandistiek, en in de buurt waren er veel mensen met wie ik helemaal geen contact had, die ook geen contact maakten op straat. En ik dacht: wie zijn deze mensen? Ik was nieuwsgierig naar ze.” Na het eerste jaar koos ze daarom de richting Nederlands als tweede taal (NT2).

Al snel ging ze zelf lesgeven, in het laatste jaar van haar master, op een taalschool voor volwassenen in Amsterdam Nieuw West. Deelnemers hadden vaak nog moeite met lezen en schrijven. “Ik was daar eigenlijk toch niet zo goed op voorbereid in de studie. Ik had natuurlijk wel van alles geleerd over NT2-onderwijs en -onderzoek, maar de focus lag op theoretisch opgeleiden, mensen met een sociaaleconomische achtergrond vergelijkbaar met die van de onderzoekers. Vaak is het ook minder complex om onderzoek te doen onder langgeschoolde tweedetaalleerders, natuurlijk. Tegenwoordig is er in de Master NT2 gelukkig wel meer aandacht voor de Alfa NT2-doelgroep, migranten die nog weinig onderwijskansen hebben gehad en tegelijktijdig bezig zijn met taalverwerving en geletterdheid.”

Het is met name deze doelgroep die haar interesse heeft. Ze denkt dat haar familiegeschiedenis meespeelt in wat haar interesse wekt. “Het gaat me om die kansengelijkheid. Mijn grootouders hadden door de Tweede Wereldoorlog veel school gemist. Na de oorlog volgden ze beiden een behoorlijk lang leerwerktraject, waarin ze konden inhalen wat ze gemist hadden en tegelijkertijd al snel gingen werken. Zo hebben ze zich enorm kunnen ontwikkelen en een veel beter leven gekregen dan hun ouders. Dat was echt niet alleen maar een kwestie van slim zijn, geluk hebben en hard werken. Dit soort leerwerktrajecten waren er toen, omdat er beleid voor was. Bovendien betaalden werkgevers eraan mee.  Mijn opa en oma waren humanisten en zijn zich altijd bewust gebleven van het grote belang van onderwijs en waardig werk, dat is ook nu heel actueel.  Die kansen, emancipatie en waarden moeten natuurlijk voor álle mensen in dit land gelden, vind ik, ook voor migranten. Het gaat me om die kansengelijkheid.”

Kom hier met ons eten

Een ervaring die haar denken over taal vormde, vond niet plaats in een klaslokaal. In het derde jaar van haar studie woonde Annemarie een halfjaar op Aruba, voor een onderzoek naar de rol van het Nederlands in het basisonderwijs, in dienst van het Arubaanse Ministerie van Onderwijs. “Voor mij was het een grote verandering om daar te zijn. Ik had een hechte vriendenkring in Amsterdam, en ineens was alles anders. Ik kende niemand meer en ik voelde me in het begin ook niet thuis.” Wat het verschil maakte, was iets kleins en dagelijks. “We werkten daar van acht tot vijf, met een uur middagpauze. Dan werd er met alle collega’s warm gegeten in het keukentje van het ministerie. Bij de lunch werd alleen maar Papiamento gesproken. Ik werd daar altijd bij betrokken, elke dag. Ze zeiden: kom hier met ons eten. Dat was voor mij zo cruciaal. Daar heb ik die taal leren spreken, omdat ik erbij hoorde.” Ze trekt een directe lijn naar haar werk nu. “Ik ben me er sterk van bewust dat er een ontvangende samenleving nodig is, en dat die behoefte aan contact voorafgaat aan taalverwerving. Want ik kende destijds natuurlijk al wel woorden en zinnen, ik kon wel een beetje lezen in het Papiamento, maar er is sociaal contact nodig om een taal te gaan gebruiken. En je leert de taal dóór hem te gebruiken, stap voor stap. In het begin is het vooral meeluisteren en erbij betrokken worden. 

Als docentopleider vertelt ze dit verhaal nog regelmatig in trainingen. Ze probeert deelnemers daarbij steeds terug te brengen naar hun eigen ervaringen. “Heb je je wel eens ‘de ander’ gevoeld? Hoe was dat dan? Heb je wel eens een hele nieuwe taal moeten leren? Wat maakte dat het je gelukt is?” Vooral die laatste vraag vindt ze belangrijk. “Steeds die focus op: hoe lukt het wel? Ik denk dat die positieve insteek ontzettend is. Ik ben natuurlijk ook kritisch, er is ook veel om kritisch over te zijn. Als student leer je zaken uitgebreid te deconstrueren, maar in mijn rol als docentopleider, adviseur en docent moet je ook iets nieuws construeren. Dus daar probeer ik een bijdrage aan te leveren.”

Praktijk, onderzoek en opleiding 

Na haar afstuderen in 2004 werkte Annemarie lang als freelance (Alfa) NT2-docent, “bij allerlei taalscholen en organisaties”, in inburgeringsprojecten maar ook op de werkvloer zelf, met schoonmakers, of in de tuinbouw, in kassen.” Ze raakte betrokken bij LESLLA (Literacy Education and Second Language Learning for Adults), het internationale platform voor onderzoek en beleid rond migranten met een onderbroken schoolloopbaan, in 2005 mede opgericht door Alfa NT2 specialisten en pioniers Jeanne Kurvers en Ineke van de Craats. “Van hen heb ik heel veel geleerd over taalverwerving en geletterdheid.’ 

Sinds 2019 werkt ze bij VU-NT2 van de Vrije Universiteit: eerst om de afdeling te coördineren die lesmateriaal maakt en om de korte opleiding alfabetisering en Z-route op te zetten, sinds vier jaar ook als afdelingshoofd van het instituut. Ze geeft nu minder zelf les, maar blijft betrokken als docentopleider. “Bij VU-NT2 maken we lesmateriaal, we doen onderzoek, we hebben een eigen taalschool hier voor ongeveer 1600 mensen, en we leiden NT2-docenten op en we scholen ze na. Ook adviseren we taalscholen en soms gemeenten. 

Sociale rechtvaardigheid en NT2 

Voor vakbladen schrijft Annemarie regelmatig over thema’s als inclusie en sociale rechtvaardigheid in het (Alfa) NT2-onderwijs. Zo schreef ze voor vaktijdschrift Les recentelijk een artikel over empowerment van inburgeraars in het NT2-onderwijs, voor een themanummer over sociale rechtvaardigheid. Empowerment betekent voor haar meer dan mensen zelfstandig hun weg leren vinden. “Het gaat ook om je rechten kennen, om veerkrachtig zijn. Je kunnen organiseren om je, als dat nodig is, in te zetten voor gelijke behandeling. En voor al die aspecten die belangrijk zijn voor sociale rechtvaardigheid zoals het recht op wonen, onderwijs en gelijke behandeling.”

Volgens Annemarie kan de NT2-docent daar in de les ruimte voor maken. Aan de ene kant door te vertrekken vanuit wat mensen al kunnen en meebrengen. “Wat heb je allemaal geleerd in je leven? Wat kan je goed? Welk repertoire aan talen neem je mee?” Aan de andere kant vindt ze dat ook negatieve ervaringen bespreekbaar moeten kunnen zijn. “We focussen in de NT2-les op een warme en veilige sfeer. En dat is natuurlijk een belangrijke basis. Maar we moeten wel uitkijken dat we daarmee de realiteit, die soms grimmig is, niet ontkennen.” Voor haar gaat het om de balans: lesactiviteiten waar mensen kracht uit kunnen putten, zonder onderwerpen als discriminatie, uitsluiting of andere vormen van onrecht buiten de deur van het klaslokaal te houden.

Samenwerken, signaleren, doorverwijzen

Daarbij ziet ze ook een rol voor samenwerking met organisaties buiten de taalschool, bijvoorbeeld antidiscriminatie-instanties, VluchtelingenWerk en Stichting Civic. “Mensen weten ook niet altijd wat hun rechten zijn. Kennis van de Nederlandse Maatschappij (KNM) is natuurlijk een vak in de inburgering. Ik denk dat we dat mooi op deze manier kunnen invullen. Er zijn daarvoor ook in de nieuwe eindtermen zeker aanknopingspunten. Het gaat niet meer alleen over plichten, maar ook over rechten, gelukkig.”

“Ook gastlessen zijn belangrijk. Nodig instanties uit in je les die informatie kunnen geven over complexe zaken, zeker ook in andere talen. Het benutten van meertaligheid is iets waar we ons bij VU-NT2 ook mee bezig houden. De tijd dat men vond dat er alleen Nederlands gesproken mocht worden in de NT2-les is gelukkig voorbij. Er is veel meer aandacht voor de positieve kanten van meertaligheid. Veel Nederlands taalcontact en veel kunnen oefenen is erg belangrijk om te taal te leren, maar het is om allerlei redenen een goed idee om ook moedertalen te erkennen en te gebruiken.” 

Juist de NT2-les kan volgens haar een plek zijn om te leren waar betrouwbare informatie te vinden is en waar iemand met een probleem terechtkan. “De docent is soms ook de enige Nederlander die de cursist kent en wordt vaak in vertrouwen genomen.” Daarom vindt ze dat signaleren en doorverwijzen bij het vak horen. “Wij worden opgeleid met het idee dat we er voor de taal zijn en dat we niet in de rol van hulpverlener moeten schieten. En dat vind ik ook wel terecht. Wij zijn ook geen maatschappelijk werkers, dat is een andere tak van sport. Maar ik vind het onvoldoende empathisch om te zeggen: ‘problemen van cursisten oplossen hoort niet bij mijn vak’, want mensen weten vaak helemaal de weg niet en komen ook niet vanzelf terecht op de juiste plek. Dus ik vind wel dat het bij ons vak hoort om geïnformeerd te zijn over de sociale kaart en waar nodig door te verwijzen.”

Die verantwoordelijkheid moet volgens haar niet alleen bij individuele docenten terechtkomen. Ook taalscholen kunnen daar beleid voor maken en structureel samenwerken met andere organisaties. “Je kan als taalaanbieder ook zeggen: we werken met een kwetsbare doelgroep, dus we werken nauw samen met maatschappelijke hulpverlening. Op sommige plekken gebeurt dit al. Het kan zo praktisch zijn als organisaties ruimte geven in het schoolgebouw. Het is nu vaak zo versnipperd. Er is allerlei hulp, maar we weten dat de mensen die het meest nodig hebben daar vaak het moeilijkst de weg naartoe weten.”

Bewustzijn over je eigen positie als docent

Die aandacht voor sociale rechtvaardigheid vraagt volgens Annemarie ook iets van de docent zelf. Binnen de docentopleiding van VU-NT2 is daarom een aparte bijeenkomst over inclusief lesgeven, waarin onder meer intersectionaliteit en de eigen positie van de docent aan bod komen. “Wij vinden dat dat echt niet kan ontbreken in een NT2-docentopleiding. Bewustzijn over je eigen positie, wat jouw perspectief is en hoe dat bepaald is door al je ervaringen. Dat dat niet per se hetzelfde is als dat van de mensen met wie je werkt.” Volgens Annemarie is daar binnen het vak nog een wereld te winnen. 

Dat bewustzijn begint volgens Annemarie bij een aantal vragen die binnen het NT2-onderwijs nog niet vanzelfsprekend worden gesteld. “Wat voor beeld heb je nou eigenlijk van de doelgroep waarmee je werkt? En wat is eigenlijk het doel van het onderwijs dat je geeft? Wat wil je daarmee bereiken?” Volgens Annemarie kunnen zulke vragen helpen om een “onderstroom van achterstandsdenken” zichtbaar te maken. “Pas als je je bewust bent van je eigen positionaliteit, kun je je beter inleven in je cursisten en het gesprek met hen aangaan. We hebben allemaal onze blinde vlekken daarin.” 

Gevoelige onderwerpen bespreken

Een veilige en warme sfeer blijft een cruciale voorwaarde voor goed NT2-onderwijs. “Als het niet veilig is, kun je ook geen rijk leerklimaat creëren.” Maar veiligheid mag niet betekenen dat alles wat schuurt wordt vermeden. “Ik zou het goed vinden als het niet alleen warm is, maar ook empowerend en leerrijk. Dat de echte wereld ook een plek heeft in zo’n klas.” Ze signaleert dat juist de onderwerpen die ongemakkelijk worden gevonden, dikwijls buiten het klaslokaal blijven. “Het voeren van gesprekken over gevoelige onderwerpen wordt vaak vermeden. Docenten vrezen dat de gemoederen hoog oplopen, of dat ze dingen zullen horen waar ze veel moeite mee hebben.” Dat vraagt opnieuw iets van de docent. “Waar sta ik eigenlijk zelf? Kan ik dit goed begeleiden? Wat heb ik nodig om het goed te kunnen begeleiden?” Juist daarom vindt ze het waardevol als docenten open durven kijken naar hun eigen aannames. “Dat ik met deze mensen werk, betekent niet dat ik vooroordelenloos ben.”

Binnen de VU sluit dat aan bij het Mixed Classroom Model, waarin juist momenten van wrijving als leermoment worden gezien. “Zo’n hot moment, dat zijn de momenten waarop je wat kan gaan leren. Die zijn waardevol.” In plaats van zo’n moment snel glad te strijken, kun je volgens haar onderzoeken wat er gebeurt. “Gewoon goed uitpluizen: wat raakt je hier nou zo in, en waarom?”

Een daad van vreedzaam verzet

Samen met Anne Marie Kuijpers verdiepte Annemarie zich in de rol van positieve emoties bij taalverwerving. Door te spreken en te schrijven over zaken waar je je goed over voelt, leer je de taal sneller, blijkt uit allerlei onderzoeken. Voor haar is de keuze voor positieve emoties in de les meer dan een didactische toepassing. “Het is ook een kleine daad van vreedzaam verzet tegen een samenleving waarin uitsluiting, vreemdelingenhaat, xenofobie steeds normaler lijken te worden. Niet alleen in Nederland, maar in heel Europa.”

In de klas betekent dat bijvoorbeeld leerders laten schrijven en praten over hun ideale toekomst, of over een mooie herinnering. “Dat is fijn om te doen, spannend om te doen. Er komen dan hele krachtige teksten.” Ze wijst ook op de andere kant. “Wij zitten sterk te focussen op het functionele. Je moet met je post kunnen omgaan, je moet weten wat je moet doen als je een brief krijgt van de IND of de gemeente. Lezen is in het dagelijks leven voor onze leerders nogal eens met dit soort stressvolle onderwerpen verbonden. Maar daarnaast is het ook goed om te lezen en te schrijven over fijne dingen, goede dingen. Onze leerders zijn veerkrachtige mensen vol bijzondere verhalen en ervaringen. Een positieve insteek in de lessen versterkt hun veerkracht.”

Daarom is ze ook betrokken bij de Schrijfprijs NT2, een Vlaams-Nederlandse schrijfwedstrijd voor leerders op elk niveau. Ze bladert even in het boekje met genomineerde teksten tijdens het gesprek. “Deze vrouw uit België heeft bijvoorbeeld net leren schrijven, en heeft dit geschreven over zichzelf. Het is een heel mooi gedicht. Het is echt ongelooflijk leuk. Mensen verrassen je altijd.”

Geletterd worden is topsport

Over de Z-route is Annemarie stellig: “Er wordt regelmatig de suggestie gewekt dat de Z-route voor langzame leerders is. Dat is lang niet altijd zo. Natuurlijk zien we dat het leren soms moeizaam gaat, maar de belangrijkste oorzaak voor niet geletterd zijn, is dat mensen geen onderwijskansen gehad hebben. Als je veel onderwijs gemist hebt, dan moet je dus veel inhalen in een relatief korte tijd, en ook nog in een taal die je nog aan het leren bent en in een heel nieuwe cultuur. Dus gaat niet per se langzaam, maar het is gewoon ontzettend veel werk. En geletterd worden is topsport. Dat kan je niet in één dag in de week leren, maar vraagt om een intensieve en langdurige training. Kinderen krijgen daar jaren de tijd voor. De Z-route zou daarom gericht moeten zijn op nieuwe kansen voor mensen die eerder niet of weinig naar school konden.”

Meertaligheid benutten is niet alleen belangrijk om bijvoorbeeld iemands identiteit te erkennen, maar ook een voorwaarde voor effectief Alfa NT2-onderwijs. Ze verwijst daarbij naar het proefschrift van Alfa NT2-expert Kaatje Dalderop Connectedness is key. Een van de zaken die in dit onderzoek duidelijk werd, is dat cursisten minder begrepen van de instructies van de docent dan de docenten zich realiseerden. Een ander aspect van dit onderzoek is dat de deelnemende Alfa NT2-leerders enorm verlangden naar sociaal contact in hun omgeving. 

Leersucces voorspellen

Ze is kritisch op het instrument waarmee bepaald wordt welke inburgeringsroute iemand krijgt. “De leerbaarheidstoets heeft voor de Z-route-doelgroep geen voorspellende waarde over leertempo. Als je er goed op scoort, dan heb je allerlei cognitieve vaardigheden al ontwikkeld en is er inderdaad een kans dat je sneller de taal gaat leren. Maar als je er laag op scoort, voorspelt de toets niet hoe snel je iets gaat inhalen wat je nog niet ontwikkeld hebt. Hij biedt eigenlijk alleen maar een weergave van wat je op dat moment hebt geleerd, wat binnen die test valt. We weten al heel lang dat een verlengde intake een betrouwbaarder instrument is.” 

Daarmee wordt volgens haar bovendien maar een deel van taalverwerving zichtbaar. “Taal is geen kennisvak, maar een vaardigheid. Het is een sociaal gedreven proces. Theoretisch opgeleide mensen hebben soms grote moeite om een nieuwe taal te spreken, terwijl je ziet dat mensen met weinig schoolse vaardigheden het snel oppakken, doordat ze sterke sociale strategieën hebben. Mensen redden zich op allerlei inventieve manieren, die vooral sociaal gericht zijn.” Juist daarom vindt ze een bredere blik op wat iemand kan en hoe iemand leert belangrijk. 

En dan is er nog iets, iets wat volgens haar makkelijk over het hoofd wordt gezien. “Er kunnen in het leven van volwassenen steeds gebeurtenissen zijn waardoor het leren tijdelijk stagneert. Stress, trauma, te druk met werk en zorg, gedoe thuis, gezinshereniging of juist niet, kinderen die nog in een vluchtelingenkamp zitten, schulden. Dat zegt niks over je leerbaarheid, maar vooral over hoe het nu met je gaat.”

Wat volgens onderzoek het grootste verschil maakt, is iets wat helemaal niet in een toets zit. “Docentverwachtingen zijn de sterkst bepalende factor van studentsucces. Als een docent denkt dat de leerders langzaam zijn, dan gaan ze langzaam. En als de docent denkt dat ze snel zijn, dan gaan ze snel.

Zorgen over de Z-route

Het gebrek aan hoge verwachtingen, dat is een heel groot punt van zorg.” Ze denkt aan jonge mensen in de onderwijsroute die met de juiste begeleiding hadden kunnen doorstromen naar een opleiding. “Als ze een hele goede lees- en schrijftraining zouden krijgen, met heel veel aandacht voor woorden leren, in een intensief programma, dan kunnen ze echt wel door naar een mbo-opleiding. Zeker als ze daar nog een tijdje wat ondersteuning krijgen. Dat gebeurt nu te vaak niet, ontzettend zonde.”

“Ik vind het zorgelijk dat er geen streefniveau is. We zien sowieso al dat de lat te laag wordt gelegd. En als de vorderingentegenvallen, wordt soms te snel gedacht dat het aan de leerder ligt, aan het leervermogen.” Volgens haar biedt de wet bovendien te weinig prikkels om juist voor deze groep stevig te investeren in taalonderwijs. “Deze wet biedt eigenlijk geen incentive om mensen zo snel mogelijk te leren lezen en schrijven, zodat ze deel kunnen nemen aan de maatschappij. De sancties en de boetes vind ik erg kwalijk.” Dat schuurt voor haar ook met het belang dat ze eerder hechtte aan positieve emoties bij taalverwerving: een leeromgeving waarin vertrouwen en perspectief centraal staan.

Voor de Z-route ziet ze nog een ander probleem. “Wat mij zorgen baart is niet wat inburgeraars nog moeten leren, maar wat er verloren gaat wanneer beleid alleen daarnaar kijkt. Mensen nemen veel talenten en vaardigheden mee. Zo zijn er bijvoorbeeld Z-route-deelnemers die uit een agrarische omgeving komen, en veel kennis er ervaring hebben met landbouw en veeteelt. Ze zouden veel kunnen betekenen, ook in stedelijke omgevingen, in de volkstuinen, op schooltuinen. Maar je moet er wel naar vragen, je moet nieuwsgierig zijn.”

Daarnaast is er het gegeven dat je niet meer kunt naturaliseren als je de Z-route volgt. “Dat je volledig buiten je eigen schuld minder onderwijskansen hebt gehad, en daardoor minder verblijfsrechten krijgt, dat is natuurlijk zeer onrechtvaardig. Daar zouden Z-route docenten zich sterker over kunnen uitspreken.” Ter illustratie noemt ze een groep mannen die ze jaren geleden avondlessen gaf. “Deze groep was buitengewoon gemotiveerd om het Inburgeringsexamen te halen, maar ze konden eigenlijk nog niet goed genoeg lezen en schrijven. Ze wilden zo graag naturaliseren ‘voordat het te laat was’. Velen van hen hebben het uiteindelijk ook echt gered om te naturaliseren, het was ongelooflijk. Ze hebben eindeloos oefenexamens gedaan. Maar niet iedereen redde dat.”

Aan de ene kant waren ze heel stoer en veerkrachtig en we hebben ook heel erg gelachen. Aan de andere kant zat er ook iets pijnlijks achter. Deze mannen waren vooral gemotiveerd om het examen te halen, met als doel naturaliseren, zodat ze niet meer weggestuurd zouden kunnen worden. Ze waren bang dat ‘Wilders ervoor zou gaan zorgen dat ze het land uit moesten, als ze geen Nederlands paspoort hadden’, zo zeiden zij dat. Buiten het halen van het examen was er eigenlijk weinig interesse in het vergroten van de geletterdheid en taalvaardigheid, die ze in het dagelijks leven nodig hadden. Deze mannen hebben enorme indruk op mij gemaakt, ik zal ze nooit vergeten.”

Je kunt overal je recht halen, behalve als inburgeraar

Over de Wet inburgering 2021 is Annemarie kritisch. Dat de overheid weer meer regie heeft gekregen, vindt ze in principe een verbetering. “Ik denk dat het idee erachter, om af te stappen van de marktwerking en van het idee dat mensen zelf wel hun school kunnen vinden en dan automatisch ergens uitkomen waar ze goed onderwijs krijgen, positief is. Dat was in de vorige wet een heel onzalig plan en dat heeft ook tot excessen geleid.”

Maar juist in de manier waarop de nieuwe wet wordt uitgevoerd, ziet ze problemen. “Het gaat weliswaar in veel gevallen goed; bij VU-NT2 hebben we ook allerlei positieve ervaringen met de samenwerking tussen inburgeraars, enorm betrokken klantmanagers van gemeenten en ons als taalschool. Toch hoor ik bijvoorbeeld in de docenttrainingen veel verhalen uit het land over  willekeur in de uitvoering van het beleid tussen gemeenten en klantbegeleiders. Die hebben behoorlijk wat over het leven van een inburgeraar te zeggen en maken daarin heel verschillende keuzes. Het is niet altijd een samenwerking op basis van gelijkwaardigheid Bijvoorbeeld twee vrienden met dezelfde achtergrond en dezelfde vooropleiding, maar wonend in twee verschillende gemeentes. De een mag studeren, de ander moet geestdodend werk onder het eigen niveau gaan doen.”

Vooral het gebrek aan mogelijkheden om tegen zulke beslissingen in te gaan, baart haar zorgen. “Ik pleit al jaren voor een ombudsman voor inburgeraars. Die moet er echt komen. Er worden beslissingen genomen die soms verkeerd uitpakken, ook al heeft men de beste intenties. En ik vind dat inburgeraars daar veel meer zelf van mogen vinden. Het zijn volwassenen. Het zijn mensen met rechten. En in Nederland moet je als burger heel zelfredzaam zijn en voor jezelf kunnen opkomen. Laten we vaardigheid dan meteen in de inburgering al trainen.”

Daarnaast merkt ze dat de huidige onzekerheid door het EU Migratiepact invloed heeft op de keuzes die mensen maken. “Een groeiend aantal inburgeraars wil nu niet meer tot het hoogste taalniveau door. Ze willen gewoon zo snel mogelijk naturaliseren.” Het laat zien hoe verblijfsrechtelijke consequenties inburgeraars dwingen hun leren strategisch in te richten, ten koste van wat zij nodig hebben voor duurzame taalontwikkeling en deelname aan de samenleving.”

Taal, participatie en werk

Een combinatie van taalonderwijs en werk, vrijwilligerswerk of andere vormen van participatie kan volgens Annemarie juist heel goed werken, mits beide met elkaar verbonden zijn. “Maar als je 800 uur ergens werkt tussen mensen die geen woord met je wisselen, dan ga je daar geen Nederlands leren.” Te vaak weten docenten volgens haar niet waar hun cursisten participeren, wat ze daar precies doen en welke mogelijkheden er zijn om de taal die ze op school leren daar in de praktijk te gebruiken.

Ze is daarom ook kritisch op het idee dat zo snel mogelijk aan het werk gaan vanzelf tot meer participatie leidt. Voor mensen die weinig onderwijskansen hebben gehad, kan vroeg instromen in zwaar en laagbetaald werk juist een fuik worden. “Dan ga je zwaar werk doen in de kassen, de schoonmaak of distributiecentra. Daar ga je ten eerste niet vanzelf Nederlands leren. En ten tweede: hoe krijg je ooit naar beter werk zonder opleiding?” Wie veel uren moet werken om rond te komen, houdt volgens haar weinig tijd en energie over om in taal en onderwijs te investeren. “Hoe kom je daar dan nog uit?”

Maatwerk in de inburgering

Tegelijkertijd onderstreept ze dat ook hier maatwerk nodig is. Niet voor iedereen is méér onderwijs automatisch beter. “We zien ook mensen die het verschrikkelijk vinden om de verplichte 800 uur les en 800 uur participatie vol te maken. Die zijn bijvoorbeeld bouwvakker, hun familie heeft hier een goedlopend bedrijf waar ze zo aan de slag kunnen en goed kunnen verdienen. Voor hen is het enorm frustrerend dat ze niet sneller kunnen gaan werken.” 

Het verschil maken voor nieuwe Nederlanders

Over het spanningsveld tussen wantrouwen en vertrouwen, waar het Manifest van Stichting Civic mee opent, hoeft ze niet lang na te denken. “Ik heb ook lesgegeven in een tijd dat er nog geen verplichting was, in projecten zonder sanctie, waar iedereen vrijwillig kwam. Mensen willen over het algemeen echt wel graag Nederlands leren, soms helpt het als ze daarbij een zetje krijgen. Men is kennelijk gaan geloven dat een verplichting nodig is. Wat mij betreft is dat niet nodig, want een taal leren is gewoon iets heel natuurlijks, mits je de kans krijgt contact te maken. De combinatie van praktijk en onderwijs is daarbij heel krachtig. Mensen willen heel graag Nederlands leren, maar de manier waarop, wanneer, hoe lang en hoe intensief is heel verschillend. Want mensen zijn heel erg verschillend.” 

Over de mensen die vastlopen in het huidige inburgeringssysteem, is ze onomwonden. “Als ik sommige casussen hoor, dan denk ik dat ikzelf al lang afgehaakt zou zijn. Ik ben zo gewend dat ik kan meepraten en -beslissen over mijn eigen leven. We kunnen denk ik veel leren van het geduld en het incasseringsvermogen van onze cursisten. Maar ze zouden niet zoveel geduld en incasseringsvermogen moeten hoeven hebben. Daarom pleit ik ervoor dat het veld zelf meer positie inneemt, in plaats van te wachten op de volgende koerswijziging uit Den Haag. Het inburgeringsbeleid is steeds een speelbal van de politiek, maar het is ons vak, onze expertise. NT2-docenten hebben de kennis over taalverwerving voor migranten. Dus ik denk dat enige onverstoorbaarheid ook heel goed zou zijn. We zijn er niet voor de waan van de dag, maar om het verschil te maken voor nieuwe Nederlanders.”

Over Annemarie Nuwenhoud:

Annemarie is afdelingshoofd bij VU-NT2, waar ze sinds 2019 werkzaam is. Ze studeerde Nederlands met een specialisatie NT2 en geeft NT2-les sinds 2003. Na haar afstuderen in 2004 werkte ze als (Alfa) NT2-docent en ontwikkelaar bij verschillende taalscholen met als specialisatie taal en geletterdheid. Ze is aangesloten bij het internationale platform LESLLA, publiceert over inclusie en empowerment van inburgeraars, over alfabetisering en Z-route en is betrokken bij de organisatie van de Schrijfprijs NT2. Zie verder: Annemarie Nuwenhoud – Vrije Universiteit Amsterdam en Publicaties | Annemarie Nuwenhoud – Vrije Universiteit Amsterdam.